"Wekenlang heb ik theelichtjes gebrand. En ik heb naar foto's gekeken, opnieuw en opnieuw en opnieuw. Maar vooral heb ik gehuild, heel diep en heel rauw. Eerst was het een oerschreeuw die van heel diep vanbinnen kwam. Een gebroken hart, een leegte die nooit vervuld zou kunnen worden. Zo voelde het. Soms was het tien, twintig, dertig minuten aan een stuk doorhuilen. Alsof er geen rem op stond."
Dit is wat ik gisterenavond tegen een vriendin zei nadat ze me vertelde dat ze recent twee heel zware verliezen heeft meegemaakt. Ze vertelde me over haar pijn, haar verdriet, en ze huilde. Ik was zo blij dat ze huilde. Ik heb haar laten huilen. Hoe meer, hoe langer, hoe beter. Tranen moeten hun weg naar buiten vinden. Mijn vriendin zei dat ze eigenlijk niet goed weet hoe ze moet rouwen. Dat ze niet zo goed weet hoe ze dit moet aanpakken, omdat ze er nog geen ervaring mee heeft. Ze vroeg of ik die misschien had?
Wel, het is het laatste waarin je ervaring wíl hebben, maar omdat lijden en dood een inherent deel van het leven zijn, krijgt iedereen er vroeg of laat mee te maken. Ook ik. Vorig jaar heb ik, op een halfjaar tijd, drie loved ones moeten afgeven. Het waren drie heel andere sterfgevallen, drie heel andere soorten relaties, en daardoor was het rouwproces ook bij alle drie anders.
Het eerste overlijden was van mijn grootmoeder. Mijn allerliefste bommieke, die in oktober 2024 is gestorven. Ze had al lang pijn en ze was moe, en ook al heeft ze tot het allerlaatst heel veel liefde aan haar familie mogen geven en mogen ontvangen, toch was het voor haar welletjes geweest. Na een sterfbed van vijf onnoemelijk lange dagen, is ze ingeslapen. Ze was 88 jaar geworden, en had haar kinderen rondom zich toen ze dit leven verliet. Mijn verdriet was heel groot. Mijn bomma was speciaal voor mij, ik zag haar echt graag. De vraag die ik de dagen erna het meest kreeg was: "En hoe oud was ze geworden?", steevast gevolgd door "Ah, maar das ne schone leeftijd hé!". En weet je, die wetenschap - dat het ne schone leeftijd was - hielp mij geen lap. Rationeel, ja. Maar mijn hart deed pijn. Het leek alsof het twee verschillende breinen waren: die van de rede, en die van het gevoel, en dat ik geen brug kon slaan tussen beiden. Ik had er géén vrede mee dat ze er niet meer was, en ik moest gewoon kei hard rouwen. Ik wist alleen niet goed hoé. Ik had voordien al drie grootouders verloren, maar dit was de eerste die ik zo bewust beleefd heb, de eerste waarbij ik voldoende verbonden was met mijn innerlijke zelf om de nood te voelen óm te rouwen. Ik moest de pijn gaan doorvoelen en doorleven, om ze zo te kunnen laten transformeren en tot heling te komen. Er werd me een boek aangeraden, dat ik als heel helpend heb ervaren: Over rouw. De zin van de vijf stadia van rouwverwerking, van Elisabeth Kübler-Ross. Ook de begrafenis, en zelfs de voorbereiding ervan, heb ik als helend ervaren. Samen met mijn mama heb ik tientallen foto's op chronologische volgorde gezet en hebben we teksten uitgetypt die we zouden voorlezen. Dat hielp me. Ik was niet alleen, we konden dit samen verwerken. De begrafenis zelf vond ik vooral heel mooi. Het deed me deugd. Bomma had een mooi leven gehad, en met de hele familie konden we afscheid van haar nemen. Het was goed zo, en in mijn verwerkingsproces bleek het belangrijk te zijn om het zo gedaan te hebben.
Drie dagen na de begrafenis, acht dagen naar bomma's overlijden, kreeg ik plots 's avonds laat telefoon. Een heel goede vriend van mij was overleden: 56 jaar, gevallen met de fiets, op slag dood.
Die pijn was nog hélemaal anders dan die van mijn grootmoeder. Ook al vond ik de vaak gekregen opmerking 'dat bomma een schone leeftijd had' helemaal misplaatst, toch was het verschil in verdriet wel duidelijk. Dat mensen van 88 sterven, is de natuurlijke gang van zaken. Maar 56-jarige mannen, die nog decennia voor zich zouden moeten hebben, hóren niet te sterven. Zoals ik hier schreef, was de pijn toen zo groot dat ik lang verdoofd heb rondgelopen. Vandaag, anderhalf jaar later, gaat het al veel, veel beter. Hoe moeilijk het soms ook was, en hoe vaak ik het doorvoelen van mijn pijn soms ook heb uitgesteld, uiteindelijk moest ik het verdriet wel gewoon erkennen en doorleven. Niet dat het nooit meer opflakkert, trouwens. Soms droom ik over hem, en ook zijn verjaardag en sterfdatum zijn moeilijke momenten. Maar meestal gaat het wel goed. Tenslotte gaat het leven gewoon door. Ik heb het redelijk goed een plaats kunnen geven, ook al voel ik dat ik er nog niet helemaal ben. Het zal nog tijd vragen. Misschien dat die 'vlagen van rouw' wel de rest van mijn leven zullen opkomen, dat weet ik niet. Maar het is oké. Ik ben veilig. Door Gods genade kan ik het aan.
Toch is het overlijden waar ik de meest concrete tools voor heb moeten inzetten, die van mijn kat. Ja, mijn kat. Net zoals ik bij bomma vaak de opmerking kreeg dat "ze toch een schone leeftijd had gehad", kreeg ik die vijf maanden later ook bij mijn kat. Hij was 15,5 jaar oud. De vervolgvraag die daar vaak op volgde was: "En wanneer ga je een nieuwe kopen?". Goedbedoeld, dat wel, maar eigenlijk wou ik gewoon op die mensen hun gezicht slaan. Sorry, not sorry. Milton en ik woonden al dertien jaar samen. Dertien jaar thuiskomen en begroet worden met een koprolletje en een miauwtje (de laatste jaren was hij zo oud en had hij artrose, waardoor het een miauwtje vanuit de krabpaal was, maar dat was even goed!). Dertien jaar 's morgens vroeg gewekt worden omdat meneer per se wou eten (daarvoor liet hij zich trouwens wel uit zijn mandje rollen!). Dertien jaar gezelschap in huis. En de laatste maanden had hij zoveel kwaaltjes dat hij ook veel verzorging nodig had, wat we vooral als verbindend hebben ervaren. Hij werd veel knuffeliger, en we werden veel hechter. Toen hij plots onverklaarbare attackskes kreeg gingen we om 3 uur 's nachts naar de dierenarts van wacht, en twee dagen later naar een cardioloog-dierenarts, en daar plakte mijne Milton aan mij als een drenkeling aan een boei. Het was hartverwarmend en hartverscheurend tegelijk. De aanvalletjes - waarvan geen enkele van de drie dierenartsen kon zeggen wat de oorzaak ervan was - werden frequenter, en ik zag hem zichtbaar lijden. Hij nam ook afscheid van mij door de laatste nacht op mijn buik te slapen, wat hij in dertien jaar nog nooit gedaan had. De uren tussen ontwaken en het laten inslapen bij de dierenarts lag hij helemaal achteraan in mijn kleerkast, wat hij ook nooit eerder gedaan had. Tja, dan moet je de beslissing nemen om hem uit zijn lijden te verlossen, ook al kwam het allemaal heel snel en onverwacht, op slechts drie dagen tijd.
De avond voor ik hem liet inslapen, gaf iemand mij een goede tip. Ze vertelde me dat zij zelf eens een brief had geschreven aan een overledene, en die aan het graf was gaan voorlezen. In die brief bedankte ze haar overleden naaste voor het leven dat ze samen hadden gehad. Omdat mijn Miltonneke veel meer was dan een kat, maar vooral een roommate en zelfs mijn fur baby (ook al ben ik helemaal geen kattenmens!), liet ik de kans niet onbenut om hetzelfde te doen, maar dan nu hij nog in leven was! Ik heb een brief geschreven, en die aan hem voorgelezen - inclusief heel, heel, heel veel tranen. Milton heeft mijn liefde beantwoord met koppekes, miauwkes en het nachtje op mijn buik slapen. We namen beiden afscheid van elkaar, op onze eigen manier.
De ochtend van het inslapen zelf heb ik in allerijl nog zoutdeeg gemaakt (er was helemaal geen tijd om online zo'n gipsje te kopen!) en daar pootafdrukken in gemaakt. Dat wilde ik echt nog hebben, en daar ben ik maandenlang blij om geweest!
Iedereen is anders, maar bij mij moést die lege krabpaal echt weg. Echt, echt, echt. Die lege plek in huis heb ik vol planten gezet, wat voelde als een ander soort leven, maar wel degelijk léven. En ik heb - en dat is by far de beste tip voor rouwverwerking die ik heb toegepast - een herdenkingskistje gemaakt. Blijkbaar wordt het ook vaak gedaan voor overleden kindjes - God hebbe hun zieltjes. In dat kistje heb ik alles gestoken wat van Milton was: de brief die ik aan hem had voorgelezen, een tweede pootafdrukje, polaroids, het washandje waarmee ik de vieze gel van de hartecho van hem heb afgewassen, zijn stoffelijk overschot, enz. Ook het waterverfschilderij dat mijn kleine nichtje een week na zijn overlijden van hem maakte zit erin, net als het kleine Lego-zebraatje dat mijn neefje aan Milton wilde geven "zodat hij er in de hemel mee kan spelen" (ik meen dit serieus. Te schattig, niet?!).
Miltons kistje heb ik op de vensterbank gezet, vlak naast waar de krabpaal stond, samen met een theelichtje. Dat theelichtje heb ik wekenlang laten branden. Zo bewoog er nog iets in huis, en was hij nog een beetje bij mij. Dat was voor mij toen heel belangrijk, het branden van dat lichtje. Maar het mooie was dat ik het na enkele weken soms vergat aan te steken. Voor mij was dat een duidelijk teken van rouwverwerking: ik kreeg steeds meer vrede met zijn afwezigheid, met zijn overlijden. Uiteindelijk, na enkele maanden, voelde ik ook dat dat kistje niet meer op de vensterbank hoefde te staan, en is dat in de kast verdwenen. En dat was oké.
Een gevoel wat ik niet kon loslaten was dat ik hem op één of andere manier bij mij wilde dragen. Eerst dacht ik aan een tattoo, maar dat voelde niet juist (ondanks de vele tattootjes die ik in het verleden heb laten zetten). Het is een ring geworden, eentje met zijn as in. Gekocht bij Ochtendblauw. Ik heb geen enkele affiliatie met dit bedrijf, maar ik wil hen hier wel vermelden. Zo voorzichtig dat zij met Miltons as zijn omgesprongen (omdat ik ze, bij gebrek aan auto, via de post naar Nederland heb verstuurd), zo liefdevol en zacht dat zij waren in hun communicatie met mij! Ongelooflijk. En de ring zelf, is prachtig. Ik draag hem dag en nacht. Mijn Miltonneke is bij mij, en ik merk dat het goed is. Het rouwproces is daarmee afgesloten, alles heeft zijn rechtmatige plaats gekregen. Mensen hadden gelijk: Milton had inderdaad een mooie leeftijd, en zijn leven was op. Nu is zijn zieltje in de hemel, en het stoffelijk overschot dat er nog is, draag ik elke dag bij mij.
Dit alles is wat ik gisteren aan mijn vriendin vertelde. Ik heb alle drie de overlijdens op een heel andere manier verwerkt. Bij mijn grootmoeder was het samen met familie verwerken heel belangrijk, bij die vriend was - raar maar waar - het soms uitstellen van de allergrootste pijn maar het dan later volledig doorvoelen noodzakelijk, en bij mijn kat was het nodig om het heel erg tastbaar te maken. Vandaag heb ik van alle drie een tastbare herinnering in mijn woonkamer: een kleine, mooie urne met een theelichtje van bomma, het musje van mijn vriend, en de urne en ring van Milton.
Er is geen juiste of foute manier om te rouwen. Het is persoonlijk en uniek, en iedereen doet het op zijn eigen manier en op zijn eigen tempo. Als jij nu degene bent die door een verlies gaat, dan is het mijn gebed en hoop dat je hier inspiratie uit mag halen. Moge God je bijstaan en je moed en liefde geven om dit alles, samen met je naasten, te doorstaan.
En als je dit leest, en zelf gelovig bent, wil je dan ook bidden voor mijn vriendin, zodat ook zij gesteund en gesterkt mag worden in deze moeilijke tijd?
Reacties
Reactie plaatsen